بەشی یەکەم: پێشەکی و ناساندنی PMS و PMDD
پێشەکی
زۆرێک لە ئافرەتان لە تەمەنی منداڵبووندا، چەند ڕۆژێک پێش دەستپێکردنی سووڕی مانگانە، گۆڕانکاری لە جەستە یان باری دەروونییاندا هەست پێدەکەن. بۆ زۆربەیان، ئەم گۆڕانکارییانە سووکە و بە دوای دەستپێکردنی خوێنلێچوون خۆیان لەناودەچن. ئەم دۆخە بە ناوی نیشانەکانی پێش مانگانە (Premenstrual Syndrome – PMS) ناسراوە.
بەڵام بۆ هێندێک ئافرەت، ئەم نیشانانە زۆر توندتر دەبن و دەگەنە ئاستێک کە کاریگەری ڕاستەوخۆ لەسەر کار، خوێندن، ژیانی خێزانی و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانیان دادەنێت. لەو حاڵەتەدا، لەوانەیە کەسەکە تووشی تێکچوونی دەروونیی توندی پێش مانگانە (Premenstrual Dysphoric Disorder – PMDD) بووبێت.
PMDD تەنها «گۆڕانی میزاج» یان تووڕەیی پێش مانگانە نییە، بەڵکو حاڵەتێکی ناسراوی تەندروستی و دەروونییە کە لە DSM-5، واتە پێوەری نێودەوڵەتی دەستنیشانکردنی نەخۆشییە دەروونییەکان، بە فەرمی تۆمار کراوە. توێژینەوەکان نیشان دەدەن کە نزیکەی ٣ تا ٨ لە سەدی ئافرەتانی تەمەنی منداڵبوون تووشی ئەم دۆخە دەبن.
جیاوازییەکانی PMS و PMDD چین؟
زۆربەی ئافرەتان پێش مانگانە نیشانەی جەستەیی سووک وەک ئازار یان ئاوسانی مەمک، هەڵئاوسانی زگ، سەرئێشە یان گۆڕانی سووکی باری دەروونی هەست پێدەکەن. ئەمانە بە گشتی بە PMS ناسراون و زۆرجار دوای دەستپێکردنی خوێنلێچوون خۆیان لەناودەچن.
بەڵام لە PMDDدا، جگە لە نیشانە جەستەییەکان، گۆڕانکارییە دەروونییەکان زۆر توندترن. ئافرەتەکە ڕەنگە خەمۆکی، نیگەرانی، تووڕەیی، گۆڕانی خێرای میزاج یان هەستی بێهیوایی ئەزموون بکات، بە شێوەیەک کە نتوانێت بە ئاسایی کار بکات یان ژیانی ڕۆژانەی بەڕێوە ببات.
لە توێژینەوە زانستییەکاندا، PMDD وەک جۆرێک لە تێکچوونەکانی باری دەروونی دادەنرێت. ئەم نەخۆشییە نە بەهۆی «کەسایەتی لاواز»ە و نە خەیاڵ یان هەستێکی ساختەیە؛ بەڵکو دۆخێکی پزیشکییە کە دەکرێت دەستنیشان بکرێت و چارەسەر بکرێت.
بەشی دووەم: هۆکارەکانی PMDD
چی دەبێتە هۆی PMDD؟
تا ئێستا، هۆکاری ڕاستەقینەی نائارامی دەروونی توندی پێش مانگانە (PMDD) بە تەواوی نەناسراوە. بەڵام توێژینەوە زانستییەکان نیشان دەدەن کە ئەم نەخۆشییە زۆرتر پەیوەندی بە شێوازی وەڵامدانەوەی مێشک بەرامبەر گۆڕانکارییە هۆرمۆنییەکانی سووڕی مانگانە هەیە، نەک بە زیادبوون یان کەمبوونی ئەو هۆرمۆنانە.
بە واتایەکی تر، زۆربەی ئەو ئافرەتانی تووشی PMDD دەبن ئاستی هۆرمۆنی ئێسترۆژێن و پڕۆژێسترۆنیان ئاساییە، بەڵام مێشکیان بە شێوەیەکی هەستیارتر وەڵامی گۆڕانکاری ئەم هۆرمۆنانە دەداتەوە.
ڕۆڵی سێرۆتۆنین
یەکێک لە گرنگترین ماددە کیمیاییەکانی مێشک سێرۆتۆنین (Serotonin) ـە. سێرۆتۆنین ڕۆڵێکی گرنگ دەبینێت لە:
- ڕێکخستنی باری دەروونی و هەستەکان،
- کۆنترۆڵکردنی خەو،
- ئارەزووی خواردن،
- توانای سەرنجدان،
- هەستکردن بە ئارامی و دڵخۆشی.
زانایان پێیان وایە گۆڕانکارییە هۆرمۆنییەکانی سووڕی مانگانە دەتوانن کاریگەری لەسەر سیستەمی سێرۆتۆنین دابنێن. ئەم گۆڕانکارییانە لە هەندێک ئافرەتدا دەبنە هۆی خەمۆکی، نیگەرانی، تووڕەیی، گۆڕانی خێرای باری دەروونی و نیشانەکانی تری PMDD. بەڵام، تا ئێستا بەڵگەی زانستی بوونی نیە کە تەنیا کەمیی سێرۆتۆنین هۆکاری سەرەکیی PMDD بێت؛ بۆیە زانایان ئەم نەخۆشییە بە دەرئەنجامی کارلێککردنی چەندین هۆکار دەزانن.
هۆکارە ژێنەتیكییەكان
توێژینەوەکان نیشان دەدەن کە ئەگەر لە خێزاندا کەسێک تووشی PMDD، PMSی توند یان هەندێک نەخۆشیی دەروونی وەک خەمۆکی بووبێت، ئەگەری تووشبوونی ئەندامانی تری خێزانیش زیاتر دەبێت. ئەمە واتای ئەوە نییە کە PMDD بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ بە میرات وەردەگیردرێت، بەڵکو ژێنەکان دەتوانن هەستیاریی مێشک بەرامبەر گۆڕانکارییە هۆرمۆنییەکان زیاد بکەن.
هۆکارەکانی تر
جگە لە هۆرمۆن و ژێنەکان، هەندێک هۆکاری تر دەتوانن نیشانەکانی PMDD توندتر بکەن، لەوانە:
- مێژووی خەمۆکی یان دڵەڕاوکێ؛
- سترێس و فشاری دەروونیی بەردەوام؛
- نەبوونی خەوی باش؛
- جگەرەکێشان؛
- هەندێک نەخۆشیی تری دەروونی.
ئەمانە بۆ خۆیان هۆکاری PMDD نین، بەڵام دەتوانن نیشانەکان توندتر بکەن یان چارەسەرییەکەی قورستر بکەن.
بەشی سێیەم: نیشانەکانی PMDD
یەکێک لە تایبەتمەندییە سەرەکییەکانی نائارامیی دەروونیی توندی پێش مانگانە (PMDD) ئەوەیە کە نیشانەکانی لە کاتێکی دیاریکراوی سووڕی مانگانەدا دەردەکەون. زۆربەی جار، نیشانەکان دوای بەردانی هێلکە (Ovulation) دەست پێدەکەن، لە هەفتەی پێش خوێنلێچووندا دەگەنە بەرزترین ئاستی خۆیان و لە ماوەی چەند ڕۆژێک دوای دەستپێکردنی خوێنلێچووندا بە شێوەیەکی بەرچاو کەم دەبنەوە یان بە تەواوی نەمێنن.
جیاوازیی سەرەکیی PMDD لەگەڵ PMS ئەوەیە کە لە PMDDدا نیشانەکان تەنها نارەحەتییەکی سووک نیین، بەڵکو دەتوانن ژیانی ڕۆژانە، کار، خوێندن و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانی کەسەکە بە شێوەیەکی بەرچاو تێکبدەن.
نیشانە دەروونییەکان
نیشانە دەروونییەکانی PMDD زۆرجار گرنگترین و قورسترین بەشی نەخۆشییەکەن و دەکرێت ئەمانە لەخۆ بگرن:
- خەمۆکی، دڵتەنگی یان هەستی بێهیوایی.
- نیگەرانی، گرژی و هەستکردن بەوەی هەمیشە لە ژێر فشاردایت.
- گۆڕانکاریی خێرا لە باری دەروونی (Mood swings).
- زۆر هەستیاربوون و گریان بە ئاسانی.
- تووڕەیی و بێزاریی زۆر، کە هەندێک جار دەبێتە هۆی ململانێ لەگەڵ ئەندامانی خێزان یان هاوڕێیان.
- کەمبوونی حەز بۆ کار و چالاکییەکانی ڕۆژانە.
- کێشە لە سەرنجدان و بیرکردنەوە.
- هەستکردن بە بێکۆنترۆڵبوونی بارودۆخەکە.
نیشانە جەستەییەکان
جگە لە گۆڕانکارییە دەروونییەکان، زۆرێک لە تووشبووان نیشانەی جەستەییش ئەزموون دەکەن، لەوانە:
- ماندووبوون و کەمبوونی وزە.
- گۆڕانکاری لە ئارەزووی خواردن، وەک زۆرخواردن یان ئارەزووکردنی خواردنێکی دیاریکراو.
- خەوی زۆر یان بێخەوی.
- سەرئێشە.
- ئازاری ماسولکە و جومگەکان.
- ئازار، هەستیاری یان ئاوسانی مەمک.
- هەڵئاوسان و هەستی پڕبوونی سک.
- زیادبوونی کێش بەهۆی کۆبوونەوەی شلە لە جەستەدا.
PMDD چۆن لە نەخۆشییەکانی تر جیادەکرێتەوە؟
نیشانەکانی PMDD هەندێک جار لە خەمۆکی، دڵەڕاوکێ یان هەندێک نەخۆشیی تری دەروونی دەچن. بەڵام، یەکێک لە گرنگترین خاڵەکانی دەستنیشانکردنی PMDD ئەوەیە کە نیشانەکان پەیوەندییەکی ڕوونیان بە سووڕی مانگانەوە هەیە.
لە PMDDدا، نیشانەکان لە هەموو مانگێکدا نزیکەی هەمان کات دەست پێدەکەن، پێش خوێنلێچوون توندتر دەبن و دوای دەستپێکردنی خوێنلێچوون بە شێوەیەکی بەرچاو کەم دەبنەوە. ئەگەر کەسێک بە درێژایی مانگ خەمۆکی یان نیگەرانی هەبێت و تەنها پێش مانگانە توندتر بێت، لەوانەیە کێشەکە نەخۆشییەکی تری دەروونی بێت، نەک PMDD.
بەشی چوارەم: کێ لەژێر مەترسی PMDD دایە و چۆن دەستنیشان دەکرێت؟
کێ لەژێر مەترسی PMDD دایە؟
هەر ئافرەتێک کە سووڕی مانگانەی هەیە، ئەگەری تووشبوونی PMDDی هەیە. بەڵام، توێژینەوەکان نیشان دەدەن هەندێک کەس زیاتر لەوانی تر لەژێر مەترسیدان. ئەمانە بریتین لە:
ئەو ئافرەتانەی کە لە خێزانەکەیاندا مێژووی PMS یان PMDD هەیە.
ئەو کەسانەی خۆیان یان ئەندامێکی خێزانەکەیان مێژووی خەمۆکی، دڵەڕاوکێ، خەمۆکی دوای منداڵبوون یان نەخۆشییەکانی تری باری دەروونییان هەیە.
ئەو کەسانەی ژیانێکی پڕ لە سترێس و فشاری دەروونییان هەیە.
جگەرەکێشان، کە لە هەندێک توێژینەوەدا بە یەکێک لە هۆکارە زیادکەرەکانی مەترسی ناسراوە.
گرنگە بزانرێت کە بوونی ئەم هۆکارانە بەو مانایە نییە کە حەتمەن کەسێک تووشی PMDD دەبێت، بەڵکو تەنها ئەگەری ڕوودانی نەخۆشییەکە زیاد دەکەن.
PMDD چۆن دەستنیشان دەکرێت؟
تا ئێستا هیچ پشکنینێکی خوێن، پشکنینی هۆرمۆن یان وێنەگرتنی تایبەت نییە کە بتوانێت بە تەنها PMDD دەستنیشان بکات. بۆیە، پزیشکان زیاتر پشت بە مێژووی تەندروستی، نیشانەکان و کاتی سەرهەڵدانیان دەبەستن.
لە زۆربەی حاڵەتەکاندا، پزیشک داوا دەکات کە کەسی تووشبوو بۆ ماوەی لانی کەم دوو سووڕی مانگانە، نیشانەکانی خۆی ڕۆژانە تۆمار بکات. ئەم یاداشتانە یارمەتیدەرن بۆ ئەوەی دەستنیشانی ئەوە بکرێ کە ئاخۆ نیشانەکان هەمیشە پێش مانگانە دەردەکەون و دوای دەستپێکردنی خوێنلێچوون کەم دەبنەوە یان بە تەواوی دەبڕێنەوە.
هەروەها، پزیشک پشکنینی جەستەیی ئەنجام دەدات و ئەگەر پێویست بێت، هەندێک پشکنینی تاقیگەیی دەنووسێت بۆ ئەوەی دڵنیا بێتەوە کە نیشانەکان بەهۆی کێشەیەکی ترەوە نین، وەک ناڕێکییەکانی غودەی ڕژێنی دەرەقی (تیڕۆید) یان تێکچوونە دەروونییەکانی تر.
پێوەرەکانی دەستنیشانکردن
بەپێی پێوەرەکانی DSM-5، بۆ دەستنیشانکردنی PMDD دەبێت ئەم مەرجانە ئامادە بن:
لە زۆربەی سووڕە مانگانەکاندا، لانی کەم پێنج نیشانە هەبن.
لانی کەم یەکێک لە نیشانەکان پەیوەندیی بە باری دەروونی و میزاجەوە هەبێت، وەک: خەمۆکیی قووڵ، دڵەڕاوکێی توند، گۆڕانی خێرای میزاج یان تووڕەییی بەرچاو.
نیشانەکان لە هەفتەی پێش خوێنلێچووندا سەرهەڵبدەن، لە چەند ڕۆژی یەکەمی خوێنلێچووندا کەم ببنەوە و لە هەفتەی دوای خوێنلێچووندا بە تەواوی نەمابن.
نیشانەکان کاریگەرییەکی خراپ و بەرچاو بکەنە سەر کار، خوێندن، ژیانی خێزانی یان پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان.
ئەم نیشانانە تەنها بریتی نەبن لە تێکچوون یان سەرهەڵدانەوەی تێکچوونێکی تری دەروونی یان جەستەیی.
دەستنیشانکردنی دروست زۆر گرنگە، چونکە نیشانەکانی PMDD لەگەڵ چەندین بار و کێشەی تەندروستیی تردا هاوشێوەن و ڕێگەی چارەسەرکردنیشیان جیاوازە.
بەشی پێنجەم: PMDD چۆن چارەسەر دەکرێت؟
تێکچوونی دەروونیی توندی پێش مانگانە (PMDD) بارودۆخێکی درێژخایەنە، بەڵام بە چارەسەری گونجاو زۆربەی ئافرەتان دەتوانن نیشانەکان بە شێوەیەکی بەرچاو کەم بکەنەوە و ژیانێکی ئاسایی بژین. چارەسەری PMDD بەپێی توندیی نیشانەکان و بارودۆخی تەندروستیی هەر کەسێک دیاری دەکرێت، لە زۆربەی حاڵەتەکانیشدا تێکەڵەیەک لە چەند شێوازی چارەسەر بەکاردێت.
١. گۆڕانکاری لە شێوازی ژیاندا
لە هەندێک ئافرەتدا، تەنها گۆڕینی شێوازی ژیان دەتوانێت نیشانەکان بە شێوەیەکی بەرچاو کەم بکاتەوە.
سیستەمی خۆراکی تەندروست
خواردنی خۆراکی هاوسەنگ یارمەتیدەرێکی بەهێزە. پزیشکان زۆرجار ڕێنمایی دەدەن بە:
- خواردنی میوە و سەوزەی زیاتر؛
- زیادکردنی پرۆتین و دانەوێڵە تەواوەکان (کەم-پڕۆسێسکراوەکان)؛
- کەمکردنەوەی شەکر، خوێ، کافایین و خۆراکە چەورەکان؛
- کەمکردنەوە یان وازهێنان لە خواردنەوە ئاڵکۆڵییەکان.
وەرزش
وەرزشی بەردەوام، تەنانەت بۆ ماوەی ٣٠ خولەک لە زۆربەی ڕۆژانی هەفتەدا، دەتوانێت:
- باری دەروونی و میزاج باشتر بکات؛
- ئاستی سترێس کەم بکاتەوە؛
- کوالیتیی خەو باشتر بکات؛
- وزەی جەستە زیاد بکات.
خەوی پێویست و کەمکردنەوەی پڕوکانی دەروونی (سترێس)
خەوی پێویست و ڕێکخراو، لەگەڵ بەکارهێنانی ڕێگاکانی ئارامبوونەوە وەک ڕاهێنانی هەناسەدانی قووڵ، تێڕامان (Meditation) یان یۆگا، کاریگەرییەکی بەرچاویان لەسەر کەمکردنەوەی نیشانەکان هەیە.
٢. چارەسەری دەروونی
بۆ هەندێک ئافرەت، قسەکردن لەگەڵ دەروونناس یان پسپۆڕی تەندروستیی دەروونی زۆر سوودبەخشە.
بە تایبەتی چارەسەری ڕەفتاری-مەعریفی (Cognitive Behavioral Therapy – CBT) یەکێکە لە باشترین شێوازەکانی چارەسەری دەروونی. ئەم جۆرە چارەسەرە یارمەتیی کەسی تووشبوو دەدات بۆ ئەوەی:
- بیرکردنەوە نەرێنییەکان بناسێتەوە؛
- باشتر ڕووبەڕووی سترێس ببێتەوە؛
- هەست و ڕەفتارەکانی خۆی باشتر بەڕێوە ببات.
٣. چارەسەری بە دەرمان
ئەگەر نیشانەکان توند بن، پزیشک ڕەنگە دەرمان بنووسێت.
زۆرترین دەرمانی بەکارهاتوو بریتین لە:
- دەرمانەکانی SSRIs، کە کاریان لەسەر سیستەمی سێرۆتۆنینی مێشکە و یەکەم هەڵبژاردەی چارەسەری PMDD دادەنرێن.
- هەندێک جۆری حەبی ڕێگری لە دووگیانی (دەرمانی هۆرمۆنی)، کە دەتوانن گۆڕانکارییە هۆرمۆنییەکان کەم بکەن.
- لە هەندێک حاڵەتدا، دەرمانی دژە ئازار بۆ کەمکردنەوەی سەرئێشە، ئازاری ماسولکەکان یان ئازاری مەمک بەکاردێت.
هەموو ئەم دەرمانانە دەبێت تەنها بە ڕاوێژی پزیشک بەکاربهێنرێن، چونکە هەر یەکێکیان سوود و کاریگەریی لاوەکیی تایبەتی خۆی هەیە.
٤. تەواوکەرە خۆراکییەکان
هەندێک توێژینەوە نیشان دەدەن کە بەکارهێنانی هەندێک تەواوکەری خۆراکی لەلایەن ئافرەتانەوە، وەک:
کالسیۆم
مەگنیسیۆم
ڤیتامینی B6
دەتوانێت نیشانەکان تا ڕادەیەک کەم بکاتەوە. بەڵام پێش بەکارهێنانی هەر تەواوکەرێک، باشترە ڕاوێژ لەگەڵ پزیشک یان دەرمانساز بکرێت.
ژیان لەگەڵ PMDD
زۆربەی ئەو ئافرەتانەی تووشی PMDD دەبن، ئەگەر باری تەندروستییان بە دروستی دەستنیشان بکرێت و چارەسەری گونجاو وەربگرن، دەتوانن نیشانەکان بە باشی کۆنترۆڵ بکەن و ژیانێکی ئاساییان هەبێت.
هەروەها زۆر گرنگە ئەندامانی خێزان، هاوسەر و هاوڕێیان لە جۆری ئەم تێکچوونە تێبگەن، چونکە پشتگیریی دەروونی و تێگەیشتن لە بارودۆخی کەسی تووشبوو، ڕۆڵێکی سەرەکی لە سەرکەوتنی پرۆسەی چارەسەرکردندا دەبینێت.
بەشی شەشەم: پوختە، کاتی سەردانی پزیشک و سەرچاوەکان
پوختە و خاڵە سەرەکییەکان
- جیاوازیی بنەڕەتی: تێکچوونی دەروونیی توندی پێش مانگانە (PMDD) جۆرێکی زۆر توندتر و پەکخەرترە لە نیشانەکانی پێش مانگانە (PMS).
- کاریگەریی زۆر: PMDD تەنها ناڕەحەتییەکی ئاسایی یان “گۆڕانی میزاج” نییە، بەڵکو تێکچوونێکی دەروونی و پزیشکیی سەلمێندراوە کە کاریگەریی ڕاستەوخۆ دەکاتە سەر کار، خوێندن و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان.
- هۆکار: نەخۆشییەکە لەبەر “کەسایەتیی لاواز” نییە؛ بەڵکو ئەنجامی هەستیاریی زۆری مێشکە بەرامبەر گۆڕانکارییە هۆرمۆنییەکان و کارلێکی سیستەمی سێرۆتۆنین.
- خولی بوون (Cyclical): نیشانەکان بە شێوەیەکی ڕێکخراو دوای بەردانی هێلکە (Ovulation) سەرهەڵدەدەن و دوای دەستپێکردنی خوێنلێچوون کەم دەبنەوە یان بە تەواوی دەبڕێنەوە.
- چارەسەربوون: بە دەستنیشانکردنی دروست و گرتنەبەری شێوازی ژیانی تەندروست، چارەسەری دەروونی (CBT) یان دەرمانی گونجاو (وەک SSRIs)، نیشانەکان بە باشی کۆنترۆڵ دەکرێن.
کەی پێویستە سەردانی پزیشک بکرێت؟
سەردانیکردنی پزیشکی پسپۆڕی ئافرەتان یان دەروونپزیشک زۆر پێویستە لە ئەگەری:
- پەککەوتنی ژیانی ڕۆژانە: نیشانە دەروونی یان جەستەیییەکان ئەوەندە توند بن کە نەتوانیت بە ئاسایی کارەکانت، خوێندنەکەت یان ئەرکە خێزانییەکانت ڕاپەڕێنیت.
- تێکچوونی پەیوەندییەکان: تووڕەیی، بێزاری یان گۆڕانی خێرای میزاج ببێتە هۆی دروستبوونی ململانێی بەردەوام لەگەڵ هاوسەر، خێزان یان هاوڕێیان.
- بیرکردنەوەی مەترسیدار: هەستکردن بە بێهیواییی قووڵ، بێکەڵکی، یان دروستبوونی ڕامان و بیرکردنەوە لە ئازاردانی خۆت یان خۆکوژی (لەم حاڵەتەدا پێویستە بەپەلە داوای یارمەتیی پزیشکی بکرێت).
- بێئەنجامبوونی هەوڵە کەسییەکان: گۆڕینی شێوازی ژیان و وەرزشکردن بە تەنها بەس نەبووبێت بۆ کەمکردنەوەی ئازار و نیشانەکان.
————————————————————————–
سەرچاوە زانستییەکان (References) :
- American Psychiatric Association (APA). (2013). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-5). Washington, DC: APA.
- World Health Organization (WHO). (2019). International Statistical Classification of Diseases and Related Health Problems (ICD-11).
- Royal College of Obstetricians and Gynaecologists (RCOG). (2016). Management of Premenstrual Syndrome (Green-top Guideline No. 48).
- National Institute of Mental Health (NIMH).Premenstrual Dysphoric Disorder (PMDD) Overview and Research Updates.
- International Association for Premenstrual Disorders (IAPD).Clinical Guidelines and Educational Resources for PMS and PMDD